ويژگيهاي جغرافيايي ، تاريخي و سياسي و اداري شهرستان ماكو
ماكو در طول تاريخ به اسامي مختلفي ياد شده است.
1ـ به روايتي اسم ماكو در قديم «شاوارشان» بوده و از ماده «كيارسان» كه امروز بنام سياوش گرفته شده است.
2ـ در بعضي منابع ماكو را آرتاز، قلعه قبان، روسا، مكي (يعني محل مرتع گوسفند و آغل زمستاني) ذكر كردهاند شايد ارامنه به علت خوبي مراتع منطقه، نام مكي را انتخاب كردهاند.
3ـ در نزهه القلوب چنين آمده است، ماكو قلعهاي است بر شكاف سنگي، ديهي در پاي آن قلعه چنانكه آن كوه تا نيمروز سايهبان آن ديه شده و «مرجانيثا» كه بزرگ كشيشان است در آنجا سكونت دارد.
ويژگيهاي سياسي و اداري شهرستان ماكو :
شهرستان ماكو در 276كيلومتري شمال مركز استان آذربايجان غربي (اروميه) از جانب جنوب شرقي به استان آذربايجان شرقي و از شرق و شمال شرقي به جمهوري خودمختار نخجوان و از شمال و غرب به كشور تركيه و از جنوب به شهرستان خوي و چالدران محدود است. مرز مشترك ماكو با جمهوري نخجوان در اين منطقه 135كيلومتر (مرز آبي رودخانه ارس) و مرز مشترك ماكو با تركيه در شمال رودخانه قره سو (تالاب بورالان) 34 كيلومتر و بقيه مرز خشكي است شهرستان ماكوداراي 3 بخشبه نامهاي پلدشت، شوط و مركزي است و 10 دهستان دارد.
بخش پلدشت داراي دهستانهاي چايپاسار شرقي، زنگبار، گجلرات شرقي و گجلرات غربي و بخش شوط داراي دهستانهاي قره قويون جنوبي و قره قويون شمالي و يولا گلدي ميباشد.
بخش مركزي شامل چايپارسار جنوبي ـ چايپارسار شمالي و قلعه درسي است.
ويژگيهاي جغرافياي طبيعي شهرستان ماكو :
ـ موقعيت ، حدود و وسعت شهرستان ماكو :
شهرستان ماكو از نقطهنظر توپوگرافي و ويژگيهاي طبيعي از دو ناحيه متفاوت كوهستاني و جلگهاي تشكيل يافته است كه از ناحيه غرب به شرق و جنوب به شمال از ارتفاع آن كاسته ميشود. طيف ارتفاعي اين شهرستان 500 متر تا 3000 متر از سطح درياست. شيب متوسط وزني آن 6% محاسبه شده است. براساس مطالعات ارزيابي و منابع اراضي از سطح شهرستان 07/33 درصد اراضي كوهستاني، 31/1 درصد تپهها و 62/65 درصد بقيه را اراضي دشتي و سيلابي و... . تشكيل ميدهند. شهرستان ماكو با وسعت 320/4335كيلومتر مربع، 78/11درصد از سطح استان را به خود اختصاص داده است و در مختصات جغرافيايي َ30، ْ44 طول شرقي و َ18 ، ْ39 عرض شمالي قرار گرفته است.
ـ كوههاي شهرستان ماكو :
كوههاي شهرستان ماكو از كوه آتشفشاني آرارات يا كوه نوح كه به تركي «آغري داغ» ناميده ميشود شروع شده و از شمال غربي به جنوب غربي كشيده شدهاند. اين كوهها مرز مشترك بين ايران و تركيه را تشكيل ميدهند در شهرستان ماكو، كوههاي مرزي داراي قلل مختلفي است كه ارتفاع آنها به ترتيب 2500 و 2700 متر است. كوه شكا با ارتفاع 3050 متر و چرگين با ارتفاع 3000 متر، كوه تيكمه با ارتفاع 2382 متر، كوه آغ گل (يخرگان) با ارتفاع 2023 متر، كوه هاسون با ارتفاع 1826 متر، كوه داشكن و كهليك
بلاغي با ارتفاع 1850 متر، قره داغ با ارتفاع 2776 متر، از جمله كوههاي شهرستان ماكو ميباشند بطور كلي از نظر توپوگرافي منطقه ماكو كوهستاني ميباشد.
ـ دشت هاي شهرستان ماكو :
در شهرستان ماكو دشت پلدشت، زنگنه، بازرگان و شيبلو واقع است كه در مورد هر كدام مطالبي ذيلاً ارائه ميگردد.
ـ دشت پلدشت :
مساحت اين دشت 131600 هكتار است و در شمال شرقي استان واقع شده است. محصولاتعمده كشاورزي كشت آبي گندم، يونجه و جو و در زراعت ديم نيز گندم و جو و حبوبات است. دو رود زنگبار و ساريسو در اين دشت جريان دارد و از منابع آبهاي زيرزميني و همچنين در بعد از انقلاب با ايجاد زهكشي در تالاب كنيكور آب آن تخليه ميشود و در پايين دست مورد استفاده كشاورزي قرارميگيرد.
ـ دشت زنگنه :
مساحت دشت زنگنه 55000 هكتار است و در شماليترين نقطه استان واقع شده است. در سالهاي اخير اقداماتي از سوي ادارات ذيربط بعمل آمده كه شامل احداث كانال و استفاده از آب رودخانه مرزي قرهسو (مرز ايران و تركيه) و همچنين ايجاد كانالهاي بين مزارع و تسطيح زمين و ... است و در شرف اتمام ميباشد. و همچنين در صورت اصلاح خاك از دشتهاي مهم منطقه خواهد بود.
ـ دشت بازرگان :
مساحت دشت بازرگان معادل 16200 هكتار است. محصولات كشاورزي اصلي اين دشت گندم، يونجه و جو در كشت آبي و ديم است. از مهمترين منابع آب سطحي اين دشت رودخانه ساريسو است. سرچشمه اين رودخانه در كشور تركيه است كه از طريق تالاب ياريم قيه وارد اين دشت ميگردد. در اين دشت از منابع آبهاي زيرزميني نيز استفاده ميگردد.
ـ دشت شيبلو :
اين دشت در كنار درياچه سد مخزني ارس واقع گرديده است و مدت چندين سال است كه دولت طرحهايي در جهت توسعه آن در دست اجر دارد. آبرساني از طريق پمپاژ از درياچه سد انجام شده ولولهگذاري و تاسيسات به اتمام رسيده است ولي خاك آن از نظر كيفي مشكلاتي دارد كه توسط كارشناسان ذيربط مورد مطالعه است و فعلاً زيركشت انواع محصولات كشاورزي، كنجد و آفتابگردان و يونجه و گندم قرار دارد.
ـ دره هاي شهرستان ماكو :
درههاي شهرستان ماكو به لحاظ قرار گرفتن در مرز تركيه و ايران و مسير جاده ترانزيتي بازرگان از اهميت بيشتري برخوردار است و در تمام ايام سال پذيراي مهمانان خارجي خسته از راه رسيده و يا مسافراني كه قصد خروج از كشور را دارند است كه در كنار دره زنگبار ماكو دمي آسوده و پس از رفع خستگي و استفاده از طبيعت زيباي آن منطقه را ترك ميكنند و بعلاوه مورد توجه خود شهروندان ماكوئي نيز ميباشد.
ـ منابع آب شهرستان ماكو :
ـ رودخانه ها :
رودخانههاي شهرستان ماكو از كوههاي مرزي ايران و تركيه سرچشمه ميگيرد كه رودخانه ساريسو
منشاء فرامرزي دارد و از خاك تركيه وارد حوزه ماكو ميگردد و در جهات غربي و شرقي جاري است. اغلب رودهاي اين شهرستان در مسيرهاي نامنظم جاري هستند و ميزان آب آنها برحسب فصول مختلف فوقالعاده تغيير مييابد. مهمترين رودخانههاي جاري اين شهرستان عبارتند از :
ـ رودخانه زنگبار :
اين رودخانه از كوههاي مرزي ايران و تركيه و چالدران سرچشمه ميگيرد سه شاخه آن بنام قزل چاي از غرب به شرق جريان دارد و پس از دريافت شاخههاي قرهسوي چالدران به قسمت شمالي منحرف شده و شاخه امامقلي نيز به آن اضافه ميشود و وارد درياچه سد بارون ميگردد. سپس به سمت مشرق جريان يافته پس از عبور از شهر ماكو و دريافت رودخانههاي ساري سو و آواخيق چاي در پلدشت به رودخانه ارس ميپيوندد. مساحت حوزه آبريز اين رودخانه 1895 كيلومتر مربع و طول آن 95 كيلومتر و مجموعه دبي سالانه آن در سالهاي پرآبي 52/139ميليون مترمكعب و در سال آبي 1378 و 1379 كه بحران خشكسالي در منطقه حاكم بود حداكثر دبي لحظهاي 7/35 مترمكعب در ثانيه و مجموع دبي سالانه 847/92 ميليون متر مكعب برآورد گرديده است.
ـ رودخانه ساري سو :
اين رودخانه از درياچهاي به نام بليك گلو در خاك تركيه سرچشمه گرفته و از طريق تالاب ياريم قيه بازرگان در نزديكي بازرگان وارد ايران ميشود و پس از عبور از روستاي رند به رودخانه زنگبار منتهي ميگردد. وسعت سطح حوزه آبريز 2406كيلومتر مربع و در سال آبي 1378 و 1379 حداكثر دبي لحظهاي 09/2 مترمكعب در ثانيه و مجموع دبي سالانه 2/21 ميليون مترمكعب برآورد گرديده است.
ـ رودخانه قره سو :
رودخانه قرهسو از دامنههاي آرارات و چشمه خودجوش بنام چشمه ثريا واقع در مرز ايران و تركيه سرچشمه ميگيرد و مرز ايران و تركيه را تشكيل ميدهد و در ديم قشلاق به رودخانه ارس ميپيوندد. اين رودخانه در طي مسير تالاب مرزي بورالان را تشكيل داده كه در بخش تالابها به آن اشاره خواهد شد.
ـ آبهاي زير زميني شهرستان ماكو :
شهر ماكو فاقد آب زيرزميني است. لايههاي زمين از پايين به بالا از سنگهاي آندريت، ماسه، رسي و آهكهاي متامورفيك شكل يافته و فقط از شكافهاي اخير آب خارج شده و چشمههايي را بوجود آورده است. ناحيه پلدشت نيز از تشكيلات ژپيس نمكي دوران سوم بوجود آمده و سفرههاي فوقاني آبهاي زيرزميني تا اندازهاي شور ميباشد ولي از شكافهاي سنگهاي آندريتي در برخي نقاط آب شيرين تراوش مينمايد كه اهالي از آن بهره ميگيرند.
بطور كلي آبهاي زيرزميني شهرستان ماكو را در سه بخش چشمهها، قنوات و چاهها مورد بررسي قرار ميدهيم.
ـ چشمه هاي شهرستان ماكو :
مهمترين چشمه هاي شهرستان ماكو عبارتند از :
ـ چشمه ثريا :
اين چشمه در دامنه كوه آرارات در بين مرز ايران و تركيه واقع شده و از رود قره سو (رودخانه مرزي) كه به ارس منتهي ميشود سرچشمه ميگيرد.
آب اين چشمه همراه با دو چشمه كه در جوار چشمه ثريا با همين نام در داخل خاك تركيه واقع شده در طي مسير تالاب بورالان را تشكيل ميدهند. از آب اين چشمه (رود قره سو) با احداث كانال جهت آبياري نمودن دشت زنگنه استفاده ميشود و در طول مسير روستاهاي حاشيه جهت شرب از آن استفاده مينمايند و حيات روستائيان و دامهاي اهلي به اين چشمه بستگي دارد.
چشمه صنم بلاغلي نزديك پلدشت است. در تپه ماهورهاي اسلام آباد نيز چشمههايي چند جاري است. چشمه آيبيك در دامنه شمالي كوه تيلمه در مسير بازرگان به بورالان در دامنه كوه جاري است.
ـ چشمه هاي معدني ماكو :
1 ـ آبگرم شوط در 27كيلومتري جنوب شرقي ماكو.
2 ـ آبگرم باش كندي در كيلومتر 13 جاده ماكو ـ بازرگان.
3 ـ آبگرم زاويه سفلي در جنوب غربي ماكو ـ بازرگان.
4 ـ چشمه معدني عرب ديزج در غرب ماكو.
5 ـ چشمه معدني زيسو در غرب ماكو.
ـ قنوات شهرستان ماكو :
در شهرستان ماكو بر اساس آمار سال آبي 1378 ، 1379 تعداد 79 رشته قنات با دبي آب سالانه 433/4 ميليون مترمكعب جاري است كه اكثراً داراي مالكيت خصوصي بوده و آب آنها جهت آبياري مزارع و باغات استفاده ميگردد.
ـ چاههاي شهرستان ماكو :
در محدوده شهرستان ماكو تعداد21حلقه چاهعميق و تعداد 424حلقه چاهنيمهعميق در سال آبي 1378 ـ 1379 ثبت شده است كه تخليه سالانه آنها به ترتيب 694/23 و 309/19 ميليون مترمكعب و مجموعاً 003/43 ميليون مترمكعب مورد بهره برداري قرار ميگيرد.
ـ آبهاي راكد شهرستان ماكو :
آبهاي راكد شهرستان ماكو را بدليل نبود درياچه در اين شهرستان در دو بخش سدها و تالابها مورد بررسي قرار ميدهيم.
درياچههاي موجود انسان ساخت هستند كه در بخش سدها به آنها اشاره خواهد شد.
ـ سدهاي شهرستان ماكو :
ـ سد بارون :
سد مخزني «بارون» بر روي رودخانه زنگمار در مختصات جغرافيايي َ36 و ْ40 طول شرقي و َ62 و ْ49 عرض شمالي احداث شده است. اين ساختگاه داراي 200 متر طول تاج است و عرض تاج 10 متر و ارتفاع آن 79 متر ميباشد. حجم مخزن اين سد 150 ميليون مترمكعب بوده و 12 هزار هكتار از اراضي دشت پلدشت را آبياري ميكند.
ـ سد ارس :
اين سد بر روي رودخانه مرزي ارس و در محل قزل قشلاق احداث گرديده است. اين سد با همكاري دو
كشور ايراني و شوروي سابق در سال 1349 احداث شده است. ارتفاع از كف 38 متر و طول تاج آن 945
متر ميباشد. آب و سيلابهاي رودخانه ارس در درياچه پشت سد به گنجايش 1350 ميليون مترمكعب ذخيره شده كه بطور مساوي به مصرف آبياري ايران و جمهوري آذربايجان ميرسد.
ـ تالابهاي شهرستان ماكو :
ـ تالاب كنيكور ( عشق آباد (
ـ محل و موقعيت :
مختصات جغرافيايي اين تالاب عبارت از َ20 و ْ39 عرض شمالي و َ54 و ْ44 طول شرقي است. از لحاظ تقسيمات كشوري جزو محدوده شهرستان پلدشت، ماكو و در غرب اين شهرستان واقع شده است. ارتفاع اين تالاب از سطح دريا 865 متر است.
ـ راه دسترسي :
براي دسترسي به اين تالاب در امتداد جاده ماكو به سه راهي ايواوغلي پس از طي حدود 27 كيلومتر ميرسيم و پس از گذشتن از يولاگلدي در سمت چپ وارد جاده پل دشت ميشويم و پس از طي مساحت 7 كيلومتر به راه عشقآباد ميرسيم و پس از گذشتن از روستاي ساريسو و عبور از جاده شوسه به مساحت 5 كيلومتر به حريم تالاب ميرسيم.
ـ مساحت و محدوده :
اين تالاب از شمال به جاده شوسه روستاي ساريسو به كنيكور، از مغرب به روستاي كنيكور و زمينهاي صخرهاي با گدازههاي پراكندة سياه رنگ كوه آرارات، از شرق به روستاي ساريسو و جاده شوسه عشقآباد به ساريسو و زمينهاي مزروعي واقع در اين منطقه و از جنوب به زمينهاي مزروعي روستاي عشقآباد و حدود 1500 متري شمال روستاي عشقآباد محدود ميشود. مساحت اين تالاب بالغ بر 430 هكتار است و حداكثر طول آن 2760 متر و حداكثر عرض آن 2750 متر است. عمق متوسط آب تالاب 50 سانتي متر و حداكثر عمق آن 180 سانتي متر (در كانال حفر شده اندازهگيري شده) است.
ـ زمين شناسي ، ژئومورفولوژي و رسوب شناسي تالاب كنيكور :
اين تالاب كه در شمال شهرستان ماكو واقع شده است. از نظر زمينشناسي داراي نهشتههاي زير است :
1ـ بازالت ( b ) :
اين بازالتها كه سرچشمه گرفته از كوههاي آرارات ميباشند، مناطق وسيعي از منطقه ماكو منجمله بخش مورد مطالعه را فرا گرفتهاند و در داخل اين مواد گدازهاي بصورت سنگهاي سياه تا قهوهاي تيره رنگ كه بعضاً متخلخل و بعضاً متراكم است به منطقه مورفولوژي خاصي داده است و از اين سنگها درياچه
كوچكي بصورت تالاب بنام كنيكور تشكيل شده است. مسافتي كه اين سنگها در منطقه دارد، بعضاً طنابي يا قالبهاي منشوري و يا بالشي مانند ميباشند.
مطالعات ميكروسكوپي اين سنگها نشان دهنده وجود بافت پرفيدي ميباشند و پلاژيوكلازها و اليوين آن غالباً در نتيجه هوازدگي مبدل به كانيهاي ديگري منجمله مواد رسي و سرپانتين كه رنگ متمايل به سبز به سنگها داده است شدهاند كه گاهاً در اين سنگها بلورهاي ريزي از آپاتيت و كانههاي آهن نيز در مقاطع ميكروسكوپي ديده ميشوند.
2ـ پرمين ( pr ) :
سازه ايلان قره در شمال ناحيه با آهك پرمين داراي يك كنتاكت دگر شيبي ميباشد. در اينها سنگهاي كربناته پرمين بطور گستردهاي پراكنده شدهاند و با يك شيب ملايم چين خوردهاند. پرمين بصورت لايه آهكي كه شامل ماكروفسيل مرجان و نيز براكيوپودها و شكم پايان ميباشد، مشخص ميشود. ضخامت سنگهاي پرمين در بعضي جاده ها از جمله روستاي تيكمه در 11 كيلومتري شمال ماكو ، به بيش از 900 متر نيز ميرسد.
با توجه به رنگ و ساخت و نوع ماكروفسيلهاي موجود تشكيلات پرمين منطقه ماكو دو نوع مميز ميتواند تقسيم شود كه منطقه مورد مطالعه بيشتر شامل آهكهاي روشن تا خاكستري با ماكروفسيلهاي مرجاني، براكيو پودها و گاستروپودها ميشوند كه گاهاً در مناطقي سنگهاي آهكي دولوميتي شده
وبصورت توده ماسيو با لايه هايي با ضخامت زياد ديده ميشوند. اين سازند از نظر زمينشناسي معادل آهكهاي روته البرز ميتواند باشد.
3ـ اليگوميوسن ( omq ) :
تشكيلات اليگوميوسن بطور گستردهاي در ناحيه گسترده شدهاند كه شامل رسوبات دريايي (تشكيلاتقم) و لايههاي قرمز رنگ لاگون ميباشند (تشكيلات قرمز بالايي) معادل سازند قم شامل كنگلومراهاي قرمز رنگ، آهكهاي صورتي، سفيد تا زرد مانند مايل به سبز ميباشند. در تمام ناحيه اين تشكيلات بصورت دگرشيبي بر روي سنگهاي دگرگوني، سنگهاي پالازوئيك و تشكيلات قديميتر قرار گرفتهاند. ضخامت اين سنگها متجاوز از 400 متر در بعضي از جاها ميباشد. در اين تشكيلات ميتوان سه قسمت كنگلومراي قائده آهك، مارن را بخوبي از هم مجزا كرد. بطوريكه كنگلومراي قائده پايينترين قسمت را تشكيل داده و دانههاي متشكل آن شامل خردههاي كوارتزيتي، شيستي، آهك و دولوميت در اندازه كمتر از 15 سانتي متر ميباشد كه توسط ماسههاي دانه درشت و گاهاً آهك، سيماني شده است. كنگلومراها گاهاً با تناوبي از ماسه سنگ و آهك بصورت چينهبندي مورب قرار گرفته شدهاند. ضخامت اين واحدها متفاوت و از چند متر تا بيش از 100 متر تغيير ميكند.
آهكها كه غالباً رنگ سفيد تا خاكستري دارد و بصورت تودهاي و لايهاي بوده و غني از فسيل مرجاني و جلبك، خارپوستان و پابرسران ميباشد داراي ضخامت متفاوت از محلي به محل ديگر ميباشد. اين واحد معمولاً در قسمت پايين داراي لايه بندي نازكتر از قسمت بالاتر ميباشد و در بعضي از مناطق آهكها همراه با كنگلومرا، ماسه سنگ دارد. اگر به اين واحد دقيق شويم ملاحظه ميشود كه با افزايش مارن و ماسه سنگ آهكهاي واحد در اين نهشتهها بتدريج به مارن كه غالباً رنگ سبز متمايل به خاكستري است تبديل ميشود كه بعضي از نقاط همراه ماسه سنگهايي كه تعدادي هوازده شدهاند ديده ميشود و بطوريكه در بعضي از نقاط ضخامت كنگلومرا قابل ملاحظه است. مارنها و آهكهاي مارني در اين منطقه و كنگلومرا شامل ماكروفسيلهايي مثل پكتن و استرا و كاردينا از پابرسران، خارپوستان، مرجانها و جلبكها ميباشد.
سن تشكيلات كه دو بخش پايين اليگوميوسن و بخش مارني ميوسن ميباشد جزء نهشتههاي دريايي بوده و سازند قم ميباشد.
4ـ كواترنري :
اين رسوبات شامل لايههاي كنگلومرايي بصورت پلهاي و ورقههاي گراولي جوانتر ميباشد. كه درپاي كوهها تشكيل مخروطافكنه و در بخشهاي پستتر تشكيل رسوبات آبرفتي رودخانهاي و دشت سيلابي
را داده اند. مواد موجود در اين رسوبات متنوع است و از محلي به محل ديگر فرق ميكند. همچنين ضخامت اين رسوبات متغير و حداكثر تا 70 متر در بخش كنگلومرايي و حداقل 5/0 متر در دشتهاي سيلابي و واريزههاي كوهپايهاي ديده ميشوند. يكي از مشخصههاي رسوبات آبرفتي اين منطقه وجود خرده سنگهاي سياه رنگ بازالتي ميباشد كه در نتيجه آتشفشان آرارات توليد شده و سپس بر اثر عوامل فرسايش به صورت خردهسنگهايي مخلوط رسوبات آبرفتي شدهاند.
قسمت دوم رسوبات كواترنري اين منطقه شامل آبرفت جديد هست. اين رسوبات شامل نهشتههايي ميشود كه به صورت قلوهسنگها و شن و ماسه بستر رودخانهها را تشكيل دادهاند كه با جنسها و سنهاي مختلف جز رسوبات عهد حاضر به حساب ميآيند و با توجه به ضخامت كمي كه دارند، مرفولوژي خاصي را به وجود ميآورند.
ـ خلاصه :
تالاب كنيكور در شمال روستاي كنيكور واقع در ضلع غربي شهرستان پلدشت است. از نظر تشكيلات رسوبي اين منطقه شامل پرمين، اليگوميوسن و كواترنري ميباشد. همچنين گدازههاي بازالتي سياه رنگ منطقه وسيعي را پوشانيده است كه نتيجه آتشفشان نوع قليايي آرارات واقع در خاك تركيه است كه موادآتشفشاني به آرامي منطقه وسيعي را تحت پوشش خود قرار داده و باعث گرديده اند كه نوع پوشش گياهي بيشتر از انواع قد كوتاه گردد. اين تالاب در داخل همين بازالتها تشكيل شده و منظره زيبايي به اين قسمت داده است. از نظر واحد ساختماني ـ رسوبي اين تالاب و نهشتههاي اطراف آن در زون البرز ـ
آذربايجان قرار دارد. نبود كربونيفر در وجود گسلهاي متعدد در اين قسمت و چگونگي فراگيري رسوبات پرمين با ساير نهشتهها نشاندهنده عملكرد فاز كوهزايي هرسي نين در اين بخش است.
ـ تالاب آق گل :
ـ محل و موقعيت :
مختصات جغرافيايي اين تالاب عبارت است از َ32 و ْ39 عرض شمالي و ً30 و َ46 و ْ44 طول شرقي است. از نظر تقسيمات كشوري اين تالاب در حوزه شهرستان ماكو در شمال شرقي آن واقع شده است و در مجاورت رودخانه ارس قرار دارد. ارتفاع اين تالاب از سطح دريا 799 متر است.
ـ راه دسترسي :
براي دسترسي به اين تالاب بايد از جاده ترانزيت ايران ـ تركيه استفاده نمود و وارد جاده آسفالته پلدشت شد. جاده پلدشت در فاصله 27 كيلومتري شرق ماكو از جاده ترانزيت منشعب ميشود در جاده پل دشت بعد از طي كردن 22 كيلومتر به امتداد جاده مرزي پلدشت ـ ديم قشلاق ميرسيم و 29 كيلومتر در امتداد اين جاده جلو ميرويم و بعد از رسيدن به جاده شوسه دشت زنگنه و طي 16 كيلومتر در اين جاده به محدوده تالاب ميرسيم.
ـ مساحت و محدوده :
اين تالاب از شمال به جاده شوسه «آق گل» و «خزر»، از مغرب به روستاي آق گل و رشته كوههاي مرتفع مولي، از شرق و شمال شرقي به رشته كوه قره بلاغ و از جنوب به زمينهاي شوره زار قره بلاغ و جاده شوسه آق گل به پل دشت محدود ميشود. مساحت اين تالاب (محدوده آبي) بالغ بر 475 هكتار بوده و حداكثر طول آن 4500 متر و حداكثر عرض آن 2750 متر ميباشد. عمق متوسط تالاب 55 سانتيمتر و حداكثر عمق آن 70 سانتي متر است. حداكثر عمق در شياري كه در وسط تالاب قرار گرفته (عرض محدودي نيز دارد) واقع شده است.
ـ هيدرولوژي :
آق گل تالابي فصلي است و در بهار و زمستانها پر آب بوده ولي در تابستان و اوائل پاييز خشك ميشود. هنگام پرآبي و وقتي ميزان آب آن به حداكثر ميرسد از بخش جنوبي و از حاشيه روستاي قره بلاغ آب
از حوزه تالاب خارج شده و به طرف دشت زنگنه جاري ميشود. آبگيري تالاب بطور عمده از ارتفاعات غربي و شمالي تامين ميگردد. علاوه بر آن چشمههاي موجود در تالاب نيز بطور ممتد كمي از آب تالاب را تأمين ميكنند ولي چون ميزان تبخير در تابستان زيادتر است و آب وارده توسط چشمهها تأمين ميشود، تالاب خشك ميشود.
ـ خلاصه :
تالاب آقا گل واقع در 70 كيلومتري شمال شرق شهرستان ماكو و چسبيده به روستاي آقا گل است. از نظر واحد زمين ساختماني، رسوبي اين تالاب در زون البرز ـ آذربايجان قرار داشته و داراي تشكيلات نسبتاً متنوع منجمله بازالت، پركامبرين، كربونيفر، پرمين و آبرفتهاي جديد ميباشد. با توجه به چينخوردگي و شكستگيهاي موجود در منطقه خصوصاً دو گسل مشخص كه در حد فاصل بين رسوبات پركامبرين كربونيفر و پرمين و وجود سنگهاي دگرگوني ميتوان گفت كه در طول پركامبرين پوسته اين قسمت تحت تاثير حركات كوهزايي آسنتيك يا كاتانگائي قرار گرفته است كه در نتيجه آن حوضههاي كمعمقي بوجود آمده و باعث تشكيل نهشتههاي آهكي شده است.
ـ تالاب بورالان :
ـ موقعيت تالاب :
تالاب بورالان از محل مرز مشترك ايران، تركيه و ارمنستان در ضلع جنوبي رودخانه قرهسو و شمال روستاي ديم قشلاق آغاز شده و در امتداد مرز مشترك ايران و تركيه تا ناحيهاي موسوم به چشمه ثريا (سرچشمه قره سو) ادامه مييابد و در حقيقت اراضي طغياني اين بخش از قرهسو را در دو سوي رودخانه (خاك تركيه و ايران) تشكيلدادهاست. موقعيتجغرافياييآبيدرَ45 و ْ44 طول شرقي و َ40 و ْ39 عرض شمالي واقع است و مساحت تقريبي آن 250 هكتار است. راههاي دسترسي به اين تالاب در امتداد جاده مرزي پلدشت به چشمه ثريا قرار دارد و سپس اين جاده از دامنههايكوهآراراتبهبازرگانميرسد. طول تالاب بورالان از روستاي ذلكه تا چشمه ثريا 35 كيلومتر و عرض آن بر حسب وضعيت توپوگرافي تغيير كرده و بين 5/0 تا 5/1 كيلومتر در دو سمت رودخانه و مرز نوسان دارد.
ـ موقعيت جغرافيايي :
تالاب بورالان، تالابي حاصل از اراضي طغياني رودخانه قره سو از مبداء تا محل اتصال آن به رودخانه ارس است كه در سمت جنوبي به دشتي مملو از گدازههاي سطحي آتشفشاني محدود است كه بويژه از دشت زنگنه آغاز شده و تا دامنههاي آرارات ادامه دارد.
ـ هيدرولوژي :
رودخانه قره سو از شاخههاي اوليه ارس در ايران ميباشد و در منطقه شمالي شهرستان ماكو جريان دارد.
از ارتفاعات مرزي ايران و تركيه و همچنين باتلاقهاي بورالان و چشمه ثريا منشاء ميگيرد و در حدود 40 كيلومتر از مرزهاي ايران و تركيه را در اين قسمت تشكيل ميدهد. در محل اميرقاپو وارد ارس ميگردد. اين رودخانه داراي آب دائمي بوده و تغييرات دبي آن كم ميباشد. بعلت عميق بودن بستر رودخانه و از طرفي بعلت عبور از مناطق باتلاقي و زهكشي آبهاي مناطق كشاورزي آب آن قابل شرب نبوده و در امر كشاورزي و در دشت زنگنه مورد استفاده قرار ميگيرد.
ـ تالاب پيراحمد كندي :
اين تالاب در 18كيلومتري كليسا كندي و در كنار روستاي پيراحمد كندي در دامنه كوههاي مرزي تركيه واقع شده و مساحت آن حدود 5 هكتار است كه آب آن از ذوب برف كوههاي اطراف و چشمههاي خودجوش تأمين ميگردد و در كشور ايران تنها محل تخمگذاري و زاد و ولد درنا محسوب ميگردد كه بدين لحاظ علاوه بر مناظر و دشتهاي پر از آلالههاي رنگين بر زيبايي و اهميت منطقه افزوده است.
ـ تالاب قره بلاغ :
اين تالاب در مجاورت تالاب آق گل و در شمال ماكو قرار گرفته و از شرق به دشت زنگنه منتهي ميگردد و مساحت آن 3200 هكتار است.
ـ تالاب ياريم قيه :
اين تالاب مرزي نيزار وسيعي است بين دو كشور ايران و تركيه كه در حدود 400 هكتار وسعت دارد. فاصله تالاب از ماكو 23 كيلومتر و از بازرگان در حدود 3 كيلومتر است.
زمين شناسي شهرستان ماكو :
تشكيلات زمينشناسي شهرستان ماكو شامل سنگهاي آتشفشاني دوران سوم و چهارم و مروزوئيك دوران دوم و مجموعه در هم سنگهاي خيلي باريك رسوبي و پالئوزوئيك دوران اول ميباشد.
ـ لرزه خيزي :
شهرستان ماكو بر اساس آخرين نظريات علمي و تقسيمبندي استان آذربايجان غربي بر حسب پيشبيني احتمالي و وقوع زلزله در نواحي اصلي تخريبي قرار گرفته است و در گذشته در سال 671 هجري قمري زلزلههاي شديدي ماكو را لرزاند و باعث خسارات مالي و جاني شد و قره كليسا را ويران نمود و نيز در سال 1968 زلزله بدولي در گسل بدولي واقع در شمال باختر ماكو باعث ايجاد ويرانيهايي شد.
خاكشناسي شهرستان ماكو :
خاكهاي مطالعه شده در اين شهرستان عمدتاً جزء خاكهاي كلاسهاي III و II بوده، در مناطق كوهستاني كمعمق و در مناطق دشتي نيمهعميق تا عميق است. 83 درصد خاكهاي سطح شهرستان به علت عوامل بازدارنده مختلف براي كاربري زراعت آبي محدوديت شديد، 6 درصد محدوديت زياد و 11 درصد نيز محدوديت خيلي كم دارد. براي كاربري زراعت ديم بعلت عوامل بازدارنده 79 درصد محدوديت شديد،7 درصد محدوديت زياد، 11 درصد محدوديت متوسط و 3 درصد باقيمانده محدوديت كم از نظر فرسايش و پستي و بلندي دارد. در نهايت براي كاربري مرتع و چراگاه عوامل بازدارنده گوناگون 37 درصد از خاكهاي سطح شهرستاني را دچار محدوديت شديد ، 57 درصد داراي محدوديت زياد، 1 درصد داراي محدوديتهاي متوسط و 5 درصد باقيمانده بعلت فرسايش و عمق خاك داراي محدوديت كم بوده است.
پوشش گياهي شهرستان ماكو :
ـ جنگل ها :
پوشش گياهي غالب شهرستان، مرتعي است ولي در دامنههاي شمالي چركين و تيكمه و دره آداغان و اوچي احمد باقيمانده جنگلهاي زاگرس مشاهده ميگردد. مهمترين درختان و درختچههاي منطقه عبارتند از: گلابي وحشي، بادام كوهي، سروكوهي، ارجنگ، نسترن وحشي و زالزالك كه گونه غالب سروكوهي ميباشد.
ـ مراتع :
بطوريكه فوقاً اشاره شد پوشش گياهي اين شهرستان مرتعي است و از وسعت 320/4335 هكتاري شهرستان 42/80 درصد به مراتع اختصاص دارد. نوع مراتع قشلاقي و ميان بند و ييلاقي است. مراتع ييلاقي از ارتفاع 1800 به بالا و مراتع ميانبند در دامنه ارتفاعي 1400 الي 1800 و مراتع قشلاقي (حريم روستاها) و سواحل ارس و دشت زنگنه و زيدون و اطراف سد ارس و دشت شيبلو ميباشد.
بررسي وضعيت طبيعي شهرستان ماكو از لحاظ زيست محيطي و عوامل آسيب و تخريب كوهها و دشت ها :
كوه ها و دشت ها :
اولين نياز انسان غذا و انرژي است. در اين ميان رشد جمعيت و توسعه شهري نياز انسان را به غذا و انرژي افزايش داده و تهيه غذاي بيشتر نيز همراه با گسترش زمينهاي كشاورزي، بازدهي بيشتر محصول در واحد سطح، بهره برداري بيشتر از منابع طبيعي از جمله دشتها و كوهها را ميطلبد و انسان پر آزونياز با دستاندازي به دامن زيباي طبيعت كوهها و دشتها نابودي آنها را سبب گرديده بطوريكه در دامنه سرسبز آرارات واقع در منطقه شكار ممنوع آقگل (بورالان) به لحاظ دخالتهاي انسان حركت شنهاي روان ظاهر و خسارات جبرانناپذيري بر پيكره اين طبيعت زيبا دارد و اختلالات زيست محيطي را در پي داشته است. اخيراً چند سالي است كه از طرف اداره كل منابع طبيعي استان، منطقه قرق شده و در بيابانزدايي اين منطقه اقداماتي صورت گرفته است.
منابع آب شهرستان ماكو :
آبهاي سطحي :
ـ رودخانه ها :
آب حاصل از بارندگيها از طريق كانالهاي موجود در سطح شهر همراه با فاضلابهاي تجاري و شهري و صنعتي وارد رودخانه زنگبار شده و به رودخانه ارس تخليه ميگردد. علاوه بر اينكه رودخانه زنگبار به علت تخليه پسابهاي شهري و روستايي آلوده گرديده به دليل فعاليتهاي كشاورزي نيز دچار آلودگي ميگردد.
ـ آبهاي زيرزميني :
شهرستان ماكو فاقد آب زيرزميني است و فقط آب به صورت چشمههايي از چند نقطه از شكاف سنگها خارج ميشود. مطالعات انجام يافته در مورد دشتهاي ماكو نشان ميدهد كه اين دشتها متعلق به دوران دوم
تا عهد حاضر است. از طرف ديگر فوران آتشفشاني آرارات قشرهاي وسيع بازالتي را در اين منطقه گسترش داده كه اغلب نواحي بر روي آبرفتهاي اوايل دوران چهارم و مارنهاي اواخر دوران سوم قرار
گرفتهاند. بطوريكه در دشت ماكو با وجود ضخامت زياد آبرفت آبدار بعلت پوشش زياد بازالتي به
ضخامت متوسط 12 متر اين آبرفت آبدار بچشم نميخورد و مشكل زيست محيطي چنداني ندارند.
ـ آبهاي راكد :
در شهرستان ماكو درياچهاي وجود ندارد ولي داراي دو سد به نامهاي بارون و ارس و چندين تالاب است كه ذيلاً به عوامل آسيب و تخريب از لحاظ زيست محيطي به آنها اشاره ميگردد :
ـ سدها :
اصولاً سدها كه در روي رودخانههاي دائمي زنگبار و ارس در حواشي شهر ماكو و روستاي قزل قشلاق احداث شده است، بيشتر جنبه اقتصادي و مثبت دارد، چون با استفاده و مهار آبهاي تحتالارضي و رودخانهها و ذخيره ساختن آنها در فصول مختلف سال و استفاده آن در كشاورزي و انرژي و آشاميدني در فصول كم آبي، بخصوص در تابستان تاثيرات فراواني از نظر اقتصادي بر جاي ميگذارند. درثاني بعلت احداث سدها، آبگيرها و آببندهاي جديدي بوجود آمده و به مرور زمان اين پديدههاي دست ساخت به اكوسيستمهاي طبيعي كه محل زندگي انواع پرندگان و آبزيان و گياهان ميباشد، پديدار ميگردد و از طرفي در اقليم شهري هر منطقه اثرات مطلوبي داشته ومي توان با ايجاد جاذبههاي مناسب در سدها بعنوان تفرجگاه و قايقراني و ماهيگيري نيز ازآنها استفاده نمود. يكي از اثرات نامطلوب سدها به هم خوردن اكوسيستم رودخانههاي طبيعي و از بين رفتن تعادل اكولوژيك رودخانهها وباعث تمركز غير طبيعي فشارهاي دروني زمين ميگردد كه انرژي آن ميتواند بطور ناگهاني و به طرز ويران كننده خود را آزاد سازد. متأسفانه مشاهده شده كه براي احداث سد اغلب بدون توجه به وضع زندگي مردم، آنان و احشامشان را از اين منطقه بيرون كرده و جلو كشت و زرع و فعاليتهاي دامداري را محدود كردهاند بدون آنكه فكر شود اين مردم به كجا بايد برود و كم شدن ذخاير آب زيرزميني را نيز در پي دارد. بطور كلي
سد در اكوسيستم رودخانه تاثير منفي داشته و باعث دگرگوني جوامع زيستي رودخانه و بهم خوردن آشيانه اكولوژيك موجود است زنده و آبزيان و جايگزيني گونههاي جديد با آشيان اكولوژيك تازه بجاي گونههاي قديمي و بومي را سبب ميگردد و ساختار قبلي و طبيعي رودخانه بهم خورده و در محل سد يك اكوسيستم نيمه طبيعي با دخالتهاي دائمي (از نظر حجم آب) ايجاد ميشود.
ـ تالاب ها :
در سالهاي نهچندان دور تالابها را به عنوان گودالهايي ميپنداشتند كه نهايتاً هرز آبها و آبهاي جاري سرگردان به آنها منتهي ميشود و به تصور عدهاي تالابها فاقد هر گونه ارزش اقتصادي بوده و قابل اصلاح و بهره برداري نبودهاند. به همين دليل تالابها تا دو دهه گذشته بطور طبيعي خود حفظ شدهاند. در مواردي كه شرايط طبيعي اجازه ميداده، تالابها بصور مختلف خودنمايي كردهاند و اين واقعيت ثابت شده است كه خشكاندن تالاب شايد از يك بعد منابع اقتصادي زودگذري بهمراه داشته باشد ولي در عوض اثرات منفي آن از جميع ابعاد بر زندگي حاشيه نشينان و همگان اثر خواهد كرد. امروزه تالابها را جزو آندسته از مواهب خدادادي ميدانيم كه از جهات مختلف به زندگي انسانها گره خورده است. تالابهاي منطقه ماكو از جمله تالاب كنيكور در اوايل انقلاب توسط ارگانهاي دولتي ظاهراً براي خدمت به مردم منطقه بدون مطالعه، زه كشي از سه سو باعث تخليه آب تالاب گرديده تا آب زراعتي روستائيان و شهر پلدشت را فراهم نمايند. اين دخالت انساني باعث خشك شدن تالاب و نيزارهاي داخلي آن شد و از طرفي مردم منطقه با آتش زدن نيها و تبديل به زمينهاي زراعي باعث آسيب و تخريب در اين تالاب شده اند. تالاب پيراحمد كندي نيز به اين مشكل دچار شده است. از طرفي حفر چاههاي عميق با دبي آب 8 اينچ در سواحل تالابها باعث افت آب شده و عوامل اكولوژيكي تالابها را به مخاطره افكندهاند.
پوشش گياهي شهرستان ماكو :
ـ جنگل ها :
جنگل در شهرستان ماكو در مساحت بزرگي در اثر دخالتهاي انساني از بين رفتهاند و در منطقه شكارممنوع آق گل و در دره يخيرقان و آداغان و تكمه و ... هندور آثاري از سرو كوهي و گلابي وحشي و ارجنگ و بادام كوهي ديده ميشود كه در اثر اين تخريب نابودي تدريجي گونههاي مرتعي
خوشخوراك به سود گونههاي نامطلوب و زيانبخش بوده است و اكوسيستم منطقه دچار آسيب جدي ديده و اثرات نامطلوب آن حركت شنهاي روان در بورالان ميباشد.
ـ مراتع :
پوشش گياهي غالب شهرستان ماكو پوشش مرتعي است. در طول سال 803000 واحد دامي از مراتع شهرستان ماكو تغذيه مينمايند در حاليكه ظرفيت مراتع آن 36691 واحد دامي در يك دوره چرايي سه ماهه است.
چراي مفرط و زودرس و بيش از حد ظرفيت مراتع از بين رفتن پوشش مرتعي و فرسايش اراضي را بدنبال دارد. بطوريكه در بخش جنگلها اشاره شد در دامنه زيباي آرارات منطقه بورالان حركت شنهاي روان ظاهر و منازل مسكوني نيز تهديد ميگردد. بعلاوه آثار اين تخريب رسوبات بجاي گذشته در ورودي رودخانه به سد بارون در اين شهرستان قابل مشاهده است. دگرگونيهاي حاصل از اين تخريب موجب از بين رفتن گونههاي جانوري كه در آن با محيط سازگاري يافته بودند شده است.
ـ بررسي عوامل آسيب و تخريب در جنگلها :
در حال حاضر بيشهزارها و نواحي جنگلي شهرستان ماكو به علت بهره برداري شديد به جز در عرصههاي محدود نابود شدهاند. چرا كه زندگي ساكنين اين ناحيه به نحو قابل ملاحظهاي به جنگل و عرصه آن وابستگي دارد. افزايش جمعيت و عدم پاسخگويي پتانسيل روستا و اراضي مجاورش در قبال نيازهاي روزافزون بر تعداد چند خانواري روستاها در دل اين كوهها و مناطق جنگلي اضافه كرده و متعاقب آن بهره برداري بيرويه تخريب جنگل و عرصه آن بطرق مختلف صورت گرفته است.
ـ بررسي عوامل آسيب و تخريب در مراتع :
بهره برداري از شهرستان بصورت سنتي بوده و عوامل متعددي موجب تخريب مراتع در شهرستان
ماكوگرديده است تبديل مراتع به زمينهاي زراعي و فشار دام بيش از ظرفيت مراتع و ساير عوامل موثر انساني موجب تخريب مراتع شهرستان گرديده است و به حركت شنهاي روان در بورالان قبلاً اشاره شد كه در اثر چراي بي رويه و عوامل اقليم و خاك صورت گرفته است.
ـ گونه هاي گياهي در حال انقراض شهرستان ماكو :
در شهرستان ماكو ذخيره گاههاي جنگلي در قسمت جنوبي شهرستان و طرفين جاده بورالان از محل ياريم قيه به طرف تيكمه و ممرخان و حاجي موسي و گداي و قلعه جوق كه گونههاي گياهي منحصر به فرد هستند حفاظت ميگردند.
ذخاير جنگلي زير نظر سازمان جنگلها و مراتع كشور و در شهرستانها ادارات منابع طبيعي قرار دارند و در آنها گونههاي نادر، در حال انقراض و يا مورد تهديد درختي و يا درختچهاي بصورت قرق كردن در ذخيره گاه نگهداري و حفاظت ميگردند. ذخيرهگاه جنگلي واقع در جنوب ماكو 5500 تا 6000 هكتار وسعت دارد كه در آن گونههاي بنه، ارس، بادام كوهي و زرشك حفاظت ميشوند و در ساير مناطق مذكورگلابي وحشي، زالزالك نيز در معرض انقراض قرار دارد.
ـ گونه هاي گياهي كمياب شهرستان ماكو :
گونههاي كمياب شهرستان گونههاي آندميك منطقه محسوب ميگردند گونههاي كتان، گونهاي خوشخوراك، گل كاغذي، قدومه برگه دار، قدومه پرشاخه، گل گندم، فرفيونميوهكركي، آفتابپرست البرزي، پونهكوتوله، پونهعراقي، اسپرس كم گل از گونههاي گياهي آندميك منطقه ميباشند.
حيات وحش شهرستان ماكو :
ـ پستانداران :
شهرستان ماكو به لحاظ موقعيت خاص جغرافيايي زيستگاههاي متنوعي براي پستانداران فراهم نموده است. در گذشته نه چندان دور در دو دهه قبل شاهد جست و خيز كل و بزها در صخرههاي دو طرف شهر بوديم ولي اكنون جمعيت آن بشدت كاهش يافته و در خطر انقراض قرار گرفته است. قوچ و ميشها در مناطق تپه ماهوري به وفور زيست ميكردند ولي بدلايلي كه در عوامل انقراض گونههاي جانوري اشاره گرديده ديگر اثري از اين حيوان نيست. بطوريكه در گذشته اين منطقه علاوه بر زيستگاه قوچ و ميش ارمني محل گدار اين حيوان از منطقه حفاظت شده مراكان بوده و در بين كشور ايران و تركيه نيز مهاجرت ميكردند اكنون محيط زيست آذربايجان غربي به لحاظ احياء و ترميم از هم گسيخته، قوچ و ميش به تعداد حدود 200 رأس از قوچ و ميشهاي جزيره كبودان در سال 1376 زنده گيري و در قسمت شمالي شهرستان ماكو رهاسازي گرديده است. اين مسئله نيز به لحاظ مشكلات عوامل محدودكننده فراوان چندان موفق نبوده ولي زادآوري آنها مشاهده شده است و در سطح منطقه پراكنده گرديدهاند و حتي در شهرستان چالدران نيز از قوچ و ميشهاي رهاسازي شده ديده شده است. از ساير پستانداران شنگ (سگ آبي)، گرگ و شغال و روباه و خرگوش و خوك و انواع خفاشها و جوندگان در منطقه مشاهده ميگردد.
حدود 5 سال قبل يك نوع پستاندار غير بومي از راسته جوندگان بنام نوتريا در تالاب بورالان شناسايي شده است كه در هيچ نقطهاي از استان وجود ندارد. اين حيوان بومي آمريكاي جنوبي است ولي بر اثر فرار كه جهت تكثير مصنوعي و استفاده از پوست آن به كشورهاي ديگر منتقل شده بود، احتمالاً از طريق جمهوري آذربايجان و ارس به اين منطقه راه يافته است. امروزه از نگهداري و پرورش اين حيوان بر اثر خطراتي كه براي محصولات كشاورزي دارد، خودداري ميشود.
ـ پرندگان :
شهرستان ماكو بدليل وجود تالابهاي بورالان و درياچه سد ارس (پشت درياچه) و تالاب كنيكور و آقگل و ياريم قيه و ساير منابع آبي از پرندگان آبزي برخوردار بوده و جمعيت و تنوع گونههاي آنها نسبت به پرندگان خشكزي فراوان است. و به تناسب وضعيت آب اين مناطق از نظر عمق، گياهان و موجودات آبزي و پرندگان گوناگوني در بخشهاي مختلف اين منابع آبي زندگي ميكنند و پرندگان شكاري به دور آنها گرد ميآيند. انواع پرندگان شكاري در سواحل و برفراز تالابها هميشه اين طعمههاي گوارا را تحت نظر گرفته، تعقيب و صيد مينمايند. تنها محل تخمگذاري و جوجهآوري درنا در ايران در شهرستان ماكو و چالدران ميباشد.
ـ آبزيان :
در مورد موجودات آبزي در كليه منابع آبي مطالعاتي صورت نگرفته است ولي بدليل اينكه تمام فصول سال بخصوص سراسر فصل زمستان هر سال صدها هزار پرنده زندگي را در اين تالابها ميگذرانند بدون شك داراي ذخاير غذايي بسيار بالايي است.
همچنين گونههاي متعدد ماهيان بومي و غير بومي در منابع آبي شهرستان ماكو زيست ميكنند و اين امر موجب گرديده كه تعاونيهاي صيد ماهي تشكيل شود تا صيد روزانه خود را بفروش برسانند و از اين طريق امرار معاش كنند و افزون بر آن در پشت درياچه سد ارس يك نوع خرچنگ بنام شاه ميگو رهاسازي شده و صيد آن به خارج از كشور صادر ميگردد. از مهمترين ماهيان منطقه ميتوان به كپور معمولي، فيتوفاك، سيم، سيم كپور، كلمه، زردپر، آمور، سوف، سياه ماهي، سس ماهي و ماهي خياطه اشاره كرد.
ـ خزندگان و دوزيستان :
دوزيستان و خزندگان نيز مانند ساير جانوران جايگاه خاص خود را در اكوسيستم و زنجيره غذايي دارا ميباشند. دوزيستان به عنوان طعمه براي خزندگاني چون مارها هستند و خود نيز با تغذيه از حشرات در كنترل آنها نقش دارند و خزندگان نيز طعمه گوشتخواراني نظير پرندگان شكاري، راسو و غيره هستند و از طرفي با تغذيه از نرمتنان و حشرات و پستانداران كوچك در كنترل جمعيت آنها موثر بوده و به انسان كمك مينمايند. از انواع خزندگان و دوزيستان ميتوان به وزغ و انواع قورباغه ها، لاك پشت، انواع مارمولك ها و بزمچه، گرزه مار، مار زنجاني، مارتكابي، مار جعفري، مار آتشي، سياه سوجه، كورمار، مارآبي اشاره كرد.
ـ بررسي عوامل انقراض گونه هاي جانوري شهرستان ماكو :
جانوران در طي ساليان متمادي گذشته بوسيله تهاجمات انساني بشدت كاهش يافتهاند. بطور مسلم آنچه باعث كاهش دامنه وسعت حياتوحش در اين شهرستان گرديده تنها شكار گذشتگان نبود بلكه در اين رابطه دو عامل زير قابل ذكر است.
1ـ كاهش و يا نابودي پوشش گياهي كه از ديد جانوران به معناي كاهش، تنگي و يا نابودي زيستگاههاي آنان بوده است.
2ـ شكار بيرحمانه حيوانات به كمك سلاحهاي مدرن در ايام انقلاب اسلامي كه به اين دو عامل ميتوان عامل ديگري را نيز افزود كه اثرات آن در پيوند با توسعه شهري در سالهاي اخير نمايان گرديده است. زيستگاههاي حياتوحش بدليل نداشتن منافع قاطع همواره بخاطر منافع آني، توسعه شهري، صنعتي بدونبرنامه و ملاحظات زيست محيطي، افراد سودجو و فرصتطلب تنگتر شده است. اينها در زمره عوامل در معرض انقراض گونههاي جانوري بحساب ميآيند.
ـ معرفي گونه هاي در حال انقراض شهرستان ماكو :
قوچ و ميش، كل و بز، خرس، پلنگ، سياه گوش، اردك عسل خوار، راسو، هما، دال، انواع پرندگان شكاري، كبك دري، اردك سياه كاكل، اردك بلوطي، اردك مرمري، لك لك سياه، آنقوت، اكراس، غاز پيشاني سفيد، غاز پيشاني سفيد كوچك و قو.
ـ معرفي گونه هاي جانوري خاص منطقه :
از گونههاي خاص منطقه ماكو ميتوان به درنا كه محل خاص تخمگذاري و جوجهآوري را در اين منطقه ميگذراند. لك لك سياه، نوتريا، سنجاب زميني اشاره كرد.
شكارگاهها :
ـ معرفي گونه هاي گياهي موجود در شكارگاههاي شهرستان ماكو :
گلابي وحشي، ارجنگ، سرو كوهي، بادام كوهي، زالزالك، نسترن وحشي، كلاه مير حسن بازرگاني، كلاه ميرحسن نخجواني، گل خروسك، انواع قدومه، قيچ، عروس صحرايي، كاكوتي، شنگ، غاز آياقي، گل ماهور، سيزاب آبي و جويباري، كهليك اوتي، آويشن، خاكشير، چاي كوهي، مريم گلي، بومادران، انواع گونها، آلاله تركيهاي، ادونيس، اسفند، جعفري كوهي، ثعلب، پونه، شب بو، ترتيزك، گزنه، جووحشي، گلايول، شاه تره، انواع فرفيون، چاودار وحشي، ختمي، ميخك، هزار خار و كنگر.
ـ معرفي گونه هاي جانوري موجود در شكارگاهها :
قوچ و ميش، كل و بز، گراز (خوك وحشي)، گربه وحشي، سنجاب زميني و ساير جوندگان، خرگوش، نوتريا، گرگ، روباه، شغال، راسو، سمور، رودك، زردبر، خارپشت اروپايي، خفاش نعل اسبي بزرگ، خفاش نعل اسبي مديترانهاي، خفاش دو رنگ، خفاش لب كوتاه، خفاش بال بلند و انواع آبزيان.
از پرندگان ميتوان به آنقوت، تنجه (اردكهاي غازنما)، غازها، حواصيلها، اكراس، انواع اردكها، لك لك سياه، لك لك سفيد، انواع آبچليك، فاخته، قمري، انواع پرندگان و لاشخورها، جغدها، درنا و سبك بالان، كبك دري، كبك معمولي، كبك چيل و تيهو و بلدرچين.
ـ قوانين و مقررات شكار در شهرستان ماكو :
در خصوص قوانين و مقررات شكار در بخش استاني مطالبي ارائه شده است.
ـ قوانين و مقررات صيد در شهرستان ماكو :
در مورد قوانين و مقررات صيد در بخش استاني مطالب لازم ارائه گرديده و به لحاظ اينكه مقررات در سطح استان يكي است لذا از ارائه مطالب تكراري خودداري ميگردد.
ـ مناطق مجاز و مناطق ممنوعه شكار و صيد :
در شهرستان ماكو به جز منطقه شكار ممنوع آقگل و منطقه حفاظت شده «مراكان» كه قسمتي از اين منطقه در حوزه شهرستان ماكو است ولي از نظر مديريت منطقه زير نظر شهرستان خوي اداره ميگردد و بقيه مناطق شكار با رعايت قوانين و مقررات مجاز ميباشد.
در مورد منطقه حفاظت شده مراكان در بخش شهرستان خوي شرح داده شده است.
ـ منطقه شكار ممنوع آق گل :
منطقه شكارممنوع آق گل طبق آگهي رسمي از سوي سازمان حفاظت محيط زيست از سال 1370 بعنوان منطقه شكار ممنوع اعلام گرديده است.
اين منطقه با وسعتي قريب 90 هزار هكتار در شمال شرقي شهرستان ماكو واقع شده است و مرتفعترين نقطه آن 2362 متر از سطح دريا ارتفاع دارد. اين منطقه محدود است به :
شمالاً: از چشمه ثريا در جهت نوار مرزي ايران و تركيه تا پاسگاه مرزي ديم قشلاق كه مرز مشترك سه كشور ايران، تركيه و جمهوري خودمختار نخجوان و محل تلاقي قره سو با رودخانه ارس ميباشد.
جنوباً: از سه راهي يارم قيه سفلي در جهت جاده جيب رو بطرف شرق و پس از عبور از قراء قدري شكاك، كهريز، علي قند، محمودآغلي، هاسون بزرگ، مخند، و پس از گذشتن از حد فاصل دشت زيردون و ارتفاعات اوچي احمد به روستاي شوطلو در ساحل ارس.
شرقاً: از ميله مرزي مشترك سه كشور ايران و تركيه و جمهوري خود مختار نخجوان (ديم قشلاق) در جهت نوار مرزي به طرف شرق در امتداد جاده مرزي تا روستاي شوط لو.
غرباً : از سه راهي يارم قيه سفلي در امتداد مرز ايران و تركيه، چشمه ثريا واقع در بورالان.
زيستگاههاي مهم و حياتوحش داخلي منطقه عبارتند از : ارتفاعات موليك، اوچي احمر، هاسون، تليم خان و مخند، و شيپ شيپ زيستگاه قوچ و ميش، كل و بز و كليه نقاط منطقه ممنوعه زيستگاه كبك معمولي و سواحل تالاب هاي بورالان و آق گل كبك چيل، وتالابهاي بورالان و يارم قيه و آق گل و قره بلاغ و دشت زنگنه زيستگاه انواع پرندگان مهاجر آبزي و كنار آبزي و صخره هاي سنگي يخلقان كه زيستگاه كركس مي باشد .
ـ گونه هاي آزاد براي شكار و صيد :
كليه حياتوحش منطقه به جز جانوران حمايت شده بقيه گونهها با رعايت قوانين و مقررات شكار صيد براي شكار آزاد ميباشند. در خصوص گونههاي حمايت شده در بخش استان مطالب و نوع گونهها ذكر شده است .
ـ تاريخ و ساعات مجاز شكار و صيد :
در اين رابطه در بخش استاني مطالب ارائه شده است.
ـ امكانات شكارگاهها :
ـ ساختماني :
در شهرستان ماكو براي شكارچيان در شكارگاهها يا در شهرستان از طريق مبادي ذيربط بخصوص سازمان حفاظت محيط زيست به لحاظ عدم نياز ساختماني پيش بينيهاي لازم نشده و اداره محيط زيست
ماكو، مناطق را مديريت و حفاظت مينمايد.
ـ پرسنلي :
بطوريكه در بخش ساختماني اشاره شد در جهت امكانات براي شكارچيان پرسنلي منظور نشده و پرسنل اداره محيط زيست ماكو كليه اهداف سازمان متبوعهشان را با كمك و مساعدت اداره كل استان و كارشناسان مربوطه، انجام ميدهند.
ـ عوامل تهديد كننده گونه هاي گياهي و جانوري در شهرستان ماكو :
فعاليتهاي موثر انساني مانند شكار بيرويه و تعدد اسلحههاي شكاري مجاز و غيرمجاز، تبديل اراضي منابع ملي و طبيعي به زمينهاي زراعتي، چراي مفرط و بي رويه، بوته كني و قطع اشجار، رويشگاهها را تخريب كرده و حيات جانوري را مورد تهديد قرار ميدهد.
آلاينده ها :
ـ منابع انساني آلاينده و تخريب محيط زيست در شهرستان ماكو :
ـ فاضلابها :
اين شهرستان فاقد سيستم دفع فاضلاب و آبهاي سطحي و تصفيهخانه ميباشد. فاضلاب شهر به رودخانه
زنگبار هدايت ميگردد و تمام اهالي از نبود امكانات زيربنايي مورد نياز در اين خصوص رنج ميبرند. ريزش فاضلابهاي روستايي در مسير رودخانه و يا از طريق كانالهاي كشاورزي به رودخانه تخليه ميگردد كه حتي ظاهر رودخانه نشانگر تخليه فاضلاب انساني نيز است.
ـ زباله ها :
زبالههاي شهري و صنعتي در هر چه آلودهتر كردن آب و خاك موثر هستند. زبالههاي شهري شامل زبالههاي خانگي، ساختماني، تجاري و بيمارستاني بوده كه هر يك بر حسب اجزاء تشكيل دهندهشان
آلودگي خاص توليد ميكنند. در شهرستان ماكو نحوه جمعآوري زباله از محل توليد تا محل دفن غيربهداشتي است چرا كه عدم وجود خودروهاي مناسب جهت حمل زباله موجب انتشار زباله در مسير و
عدم رعايت موارد بهداشتي از سوي رانندگان كاميونهاي حمل زباله ميشود و موجبات آلودگي منطقه را فراهم مينمايد. زبالههاي بيمارستاني و خانگي و تجاري به محلهاي دفن حمل شده با هم دفن ميگردند كه به لحاظ عدم برنامهريزي دقيق و توجه كافي علاوه بر جذب حشرات و ايجاد بوي تعفن بروز مشكلات زيست محيطي را بدنبال دارد.
ـ منابع طبيعي آلاينده و تخريب محيط زيست شهرستان ماكو :
در شهرستان ماكو احداث سد بارون بر روي رودخانه زنگبار ميزان حجم سيل عبوري و ميزان كاهش حداكثر سيل لحظهاي را كنترل مينمايد و اين رودخانه مشكل خطرات سيل را در پايين دست ندارد.
ولي به لحاظ بوتهكني و سير قهقرايي مراتع و تبديل اراضي مرتعي به زمينهاي زراعي و بطور كلي از بينرفتن پوشش گياهي موجب بروز سيل در ساير نواحي شهرستان ميگردد و خساراتي را در اقصي نقاط اين شهرستان همه ساله ببار ميآورد.
ـ زلزله :
زلزله يا زمين لرزه را ميتوان بعنوان تكانهاي ناشي از عوامل طبيعي زمين دانست. در بعضي از موارد زلزلهها خفيف هستند و خساراتي به بار نميآورند ولي در موارد ديگر از شدت فوقالعاده اي برخوردار هستند كه طي آن انرژي فوقالعادهاي آزاد ميشود و در اين حالت خسارات فراواني را باعث ميشوند. زمين لرزهها همچنين باعث ايجاد تغييرات كوچك و بزرگي در سطح زمين گشته و در نتيجه اطلاعات گرانبهايي را در مورد ساختار و ماهيت دروني زمين بما ميدهد. شهرستان ماكو در مسير منطقه زلزلهخيزي قرار داشته وگاه بيگاه زلزلههاي خفيف و گاهاً شديد اين منطقه را تكان ميدهد.
ـ آتش سوزي :
آتشسوزيها در نظر اذهان عمومي خوشايند نيست ولي از نظر اكولوژيستها آتشسوزي رل بسيار مهمي
در اكوسيستم بازي ميكند و در بعضي مناطق يا نواحي تا حدي مهم نيز است. گياهان خانواده نخود كه خاصيت جذب ازت دارند ميتوانند بعد از يك آتشسوزي سطحي و مختصر بهتر رشد كنند و قدرت باروري زمين را زياد نمايند. در بعضي مناطق آتشسوزيهاي سطحي متوالي باعث ميشود كه آن منطقه از آتشسوزي (تاجي) مصون بماند و بدين ترتيب با از بين رفتن متوالي مواد گياهي سطحي امكان آتشسوزيهاي بزرگتر مرتفع ميگردد.
ـ رانش زمين :
شهرستان ماكو در مناطق كوهستاني و دامنهاي استقرار يافته است. دخالتهاي انساني موجب گرديده كه رانش زمين در مناطق روستايي اين شهرستان رخ دهد. رانش زمين در روستاي باغچه جوق در اين شهرستان به ثبت رسيده است و در مناطق آق بلاغ نيز رانش زمين مشاهده ميگردد.
ـ هتل ها و مسافرخانه و بيمارستانها و آلودگي زيست محيطي ناشي از آنها :
ـ آلودگي ناشي از فاضلاب :
تأسيسات اقامتي و بيمارستاني و مراكز درماني در شهرستان ماكو فاضلابهاي خود را عمدتاً از طريق كانالهاي زير زميني به رودخانه زنگبار تخليه مينمايند و نهايتاً به رودخانه ارس منتقل ميگردد. اين فاضلابها بدون تصفيه وارد رودخانه مذكور شده و در آلودگي رودخانه نقش بسزايي ايفا مينمايند.
در شهرستان ماكو بعلت عدم امكان حفر چاه و غير قابل نفوذ بودن خاك منطقه فاضلابها به روش فوق دفع ميگردد و مشكلات زيست محيطي را در منطقه فراهم نموده است.
ـ آلودگي ناشي از زباله ها :
امروزه بزرگترين و مهمترين مسئله زيست محيطي، نحوه جمعآوري و دفع بهداشتي زباله بوده و يكي از
مشكلات روز محسوب ميگردد. توليد زباله در شهرستان ماكو متفاوت بوده و عوامل متعددي در توليد سرانه آنها وجود دارد. در طبقهبندي زبالهها از روشهاي مختلفي استفاده شده و روش دفع آنها بر اساس
نحوه دفع طبقهبندي ميشود. در شهرستان ماكو زباله محلهاي اقامتي و بيمارستاني و مراكز درماني و بهداشتي همراه با زبالههاي خانگي و شبه خانگي (مراكز خدماتي و تجاري) و زبالههاي واحدهاي صنعتي و توليدي با هم جمعآوري و دفع ميگردد. زبالههاي عفوني كه از مراكز درماني و بهداشتي و بيمارستاني توليد ميشود، يكي از مهمترين منبع انتشار آلودگي و ايجاد بيماري در محيط بشمار ميروند. زبالهها در محل دفع اكثراً بصورت روباز تلنبار و سبب آلودگي شديد محيط گرديده و سلامتي ساكنين منطقه را تهديد مينمايد