رسوب شناسی وسنگ شناسی رسوبي
محيطهاي رودخانه اي
محيطهاي رودخانه اي شامل تمام رسوبات قاره اي است كه در سيستمهاي رودخانه اي اعم از داخل كانال و دشت سيلابي، از قسمت پايين مخروط افكنه تا قسمت بالايي دلتا ادامه دارد و پس از انشعاب به دريا مي ريزد.
تقسيم بندي كانال هاي رودخانه اي
مورفولوژي رودخانه ها يكي از عوامل اصلي كنترل كننده شكل هندسي رسوبات رودخانه اي مي باشد. كه بر اساس دو پارامتر « سدي» و « پيچش» تعيين مي گردد. بنابراين بر اساس دو پارامتر سدي و پيچش، رودخانه ها به چهار دسته زير تقسيم مي شوند.
1- رودخانه هاي مستقيم: اين نوع رودخانه ها داراي پيچش كم (كمتر از 5/1) و يك كانال ثابت هستند. اين رودخانه ها در طبيعت كمتر ديده مي شوند.
2- رودخانه هاي آناستوموسينگ: اين نوع رودخانه ها توسط جزاير دايمي تقسيم شده و دوباره بهم متصل مي شوند. سطح اين جزاير از گياهان و علفهاي زيادي پوشيده شده است. اين رودخانه ها نيز در طبيعت كمتر دريافت مي شوند. ضمناً اين رودخانه ها خود نيز نوعي رودخانه بريده بريده مي باشند.
3- رودخانه هاي بريده بريده يا گيسومانند: در اين نوع رودخانه ها، جريان آب در بستر رودخانه توسط جزاير يا سدهاي كوچكي به چند بخش تقسيم شده و دوباره بهم متصل مي شوند. اين سدها غالباً ثابت نبوده و در اثر تغييراتي در جريان آب از حل خود حركت مي كنند. اختلاف اين رودخانه ها با رودخانه هاي آناستوموسينگ در اين است كه سدها در رودخانه هاي بريده بريده حركت مي كنند ولي در رودخانه هاي آناستوموسينگ ثابت مي باشند. عرض اين رودخانه ها نسبت به عمق آنها خيلي زيادتر است.
4- رودخانه هاي مآندري: اين نوع رودخانه ها داراي يك كانال پيچيده يا موجي شكل است و مقدار پيچش در آنها بيش از 5/1 مي باشد. پارامتر سدي در اين نوع رودخانه ها كمتر از يك است. رودخانه هاي مآندري و بريده بريده نسبت به دو نوع ديگر در طبيعت فراوانترند.
طبقه بندي رسوبات رودخانه اي
رسوبات رودخانه اي بر اساس موقعيت چينه شناسي آنها در تواليهاي عمودي، به سه گروه:
1- رسوبات داخل رودخانه، 2- رسوبات خارج رودخانه (دشت سيلابي)، 3- رسوبات حد واسط (رسوبات پركننده كانال هاي قطع شده) تقسيم مي شوند.
گروه اول- رسوبات داخل رودخانه: اين گروه به چهار دسته زير تقسيم مي شوند.
1- رسوبات كف كانال: اين رسوبات از ذرات دشتي (گراول و ماسه درشت) تشكيل شده است كه در كف كانال بر جاي مانده و كنگلو مراي كف كانال را درست مي كنند. طبقه بندي در اين رسوبات به فرم توده اي است ولي گاهي اوقات طبقه بندي مورب، كه در اثر حركت ريپل مارك ها و دون ها تشكيل گرديده است، ديده مي شود. اين رسوبات غالباً به فرم منقطع در داخل كانال هاي رسوبي باقي مي مانند.
2- رسوبات سدها و كانالهاي بريده بريده: رسوبات رودخانه هاي بريده بريده بيشتر دانه درشت (گراول و ماسه) است، زيرا اين رودخانه ها بيشتر در نزديكي منشأ، جايي كه شيب زياد مي باشد. تشكيل مي گردند. طبقه بندي يا لايه بندي در اين رسوبات به فرم توده اي و يا مورب عدسي شكل مي باشد كه در اثر حركت دون ها (مگا ريپل ها) تشكيل گرديده است. رسوبات كف كانال در زير اين رسوبات قرار دارند هر چه منشأ تشكيل رودخانه هاي بريده بريده دورتر شويم از تعداد سدهاي طولاني كاسته شده و بر تعداد سدهاي متقاطع افزوده مي شود همچنين اندازه ذرات رسوبي كاهش و جور شدگي آنها بهتر مي شود.
3- رسوبات قسمت پيچيده مآندر (رسوبات پونيت بار): اين رسوبات در رودخانه هاي مآندري يا داراي پيچش تشكيل مي گردد. بطور كلي فرآيند تخريب در قسمت مقعر مآندر و رسوبگذاري در طرف محدب آن كه به نام پونيت بار (Point bar) گفته مي شود، صورت مي گيرد.
عميق ترين قسمت رودخانه محل رسوبگذاري ذرات دانه درشت است كه رسوبات كف كانال را تشكيل مي دهند. رسوبات كف كانال (ذرات دانه درشت) از تخريب ديواره و كف رودخانه، قطعات بزرگ چوبي، قطعات بزرگي از گل و ذرات دانه رشتي كه رودخانه با خود آورده و قادر به حمل آنها نبوده است تشكيل شده است.
بر اثر فرسايش قسمت محدب رودخانه در طول زمان و تغيير مسير رودخانه رسوبات پونيت بار بر روي رسوبات كف كانال بر جاي گذاشته مي شود. در قسمت تحتاني پونيت بار، رسوبات دانه درشت تر هستند و هر قدر به طرف قسمت فوقاني پونيت بار برويم اندازه دانه ها كاهش مي يابد. زيرا بتدريج از عمق آب كاسته شده و انرژي كم مي شود و ذرات دانه ريزتر رسوب مي كنند. بنابراين در يك توالي عمودي رسوبات پونيت بار از نظر اندازه، بطور تدريجي بطرف بالا كاهش مي يابد، در بالاي اين رسوبات دشت سيلابي كه بيشتر از سيلت ورس است قرار مي گيرد. توالي عمودي در رسوبات مآندري (پونيت بار) از پايين به بالا شامل:
طبقه بندي مورب عدسي شكل و سطح با مقياس بزرگ طبقه بندي افقي و لاميناسيون هاي مورب عدسي و مسطح مي باشد. طبقه بندي مورب غالباً يك جهتي است كه اين خود مؤيد جهت حركت جريان آب در رودخانه مي باشد. رسوبات دانه ريز قسمت فوقاني حاوي تركهاي گلي، آثار ريشه گياهان. نودول هاي كربناته و احتمالاً لايه هاي زغالي است. از مثالهاي قديحه رسوبات پونيت بار رودخانه هاي مآندري مي توان ماسه سنگهاي سازند آغاجاري (ميوسن فوقاني تاپليوسن تحتاني) در زاگرس و رسوبات قزمز رنگ قسمت فوقاني سازند شوريجه (كرتاسه تحتاني) در شرق حوضه كپه داغ را نام برد.
4- رسوبات رودخانه هاي آناستوموسينگ: اين رودخانه ها چون بطور جانبي حركتي ندارند، كاهش تدريجي اندازه دانه ها بطرف بالا در رسوبات آنها كمتر است و لايه بندي آنها به فرم افقي و مورب عدسي است. از اختصاصات اين رودخانه ها، وجود لايه هاي ضخيمي از سيلت ورس همراه باپيت (زغال نارس) است كه در دشت سيلابي آن تشكيل شده است. ديواره كانال ها در اين نوع رودخانه ها توسط گياهان ثابت مي ماند.
گروه دوم- رسوبات خارج رودخانه
اين گروه از رسوبات به 5 دسته زير تقسيم مي شوند:
الف) رسوبات پركننده فرورفتگي هاي كوچك: اين فرورفتگي ها در سطح رسوبات پونيت بار در رودخانه هاي مآندري تشكيل مي گردد. هنگامي كه سطح آب رودخانه ها بالا مي آيد رسوباتي در اندازه هاي ماسه، سيلت ورس بصورت افقي در اين فرورفتگي ها ته نشين مي شوند. اگر براي مدتي آب در اين فرورفتگي ها وارد نشود احتمالاً تشكيل باتلاق و در نتيجه لايه هاي پيتي وجود دارد.
ب) رسوبات خاكريزهاي طبيعي: در مواقع سيلابي كه آب از داخل رودخانه به دشت سيلابي سرازير مي شود. رسوبات نواري شكل در اندازه هاي ماسه، سيلت ورس در اطراف رودخانه تشكيل مي گردد. هر چه به طرف دشت سيلابي برويم به علت كاهش انرژي در محيط، اندازه ذرات ريزتر مي گردد. طبقه بندي در اين رسوبات بصورت افقي و مورب مي باشد.
ج) رسوبات دشت سيلابي: در مواقع سيلابي كه آب رودخانه بيرون مي ريزد و دشت وسيعي را مي پوشاند، اين رسوبات تشكيل مي شوند. اندازه ذرات نيز در اين رسوبات درحد ماسه، سيلت ورس است و طبقه بندي آنها افقي تا مورب است. در سطح اين رسوبات همانند خاكريزهاي طبيعي آثار قطرات باران و تركهاي گلي و آثار ريشه گياهان ديده مي شود. در رسوبات دشت سيلابي لايه هاي زغالي تشكيل مي شود.
د) رسوبات كروس هاي پهن: اين رسوبات نيز در مواقع سيلابي كه آب قسمتي از خاكريز طبيعي را شسته و به فرم مخروطي درون دشت سيلابي ريخته تشكيل مي گردد. ذرات تشكيل دهنده اين رسوبات نيز در اندازه هاي ماسه، سيلت ورس است كه بصورت افقي و مورب رسوب مي كنند اين رسوبات بين رسوبات خاكريزهاتي طبيعي و دشت سيلابي قرار دارند.
ه) رسوبات حوضه سيلابي: حوضه سيلابي در پائين ترين قسمت دشت سيلابي تشكيل مي شود و به فرم كشيده در جهت رودخانه قرار دارد. رسوبات اين حوضه در حد سيلت ورس (دانه ريز) است. طبقه بندي در اين رسوبات به فرم افقي و نازك است و ممكن است تركهاي گلي در سطح آنها تشكيل شود. ممكن است در نواحي پست اين حوضه ها درياچه هايي تشكيل گردد.
در اين رسوبات آثار و بقاياي نرم تنان و استخوان مهره داران. نردول هاي كربناته، كنكرسيون هاي آهن و نمك ديده مي شود.
گروه سوم- رسوبات حدواسط
اين رسوبات پس از قطع شدن از كانال اصلي رودخانه هاي مآندري در اين كانال ها تشكيل مي شوند، قطع شدگي به دو صورت زير مي باشد.
الف) قطع شدگي تدريجي: در زمان قطع شدن رسوبات بيشتر از نوع ماسه هستند و طبقه بندي از نوع لاميناسيون مورب ريپلي است. پس از قطع شدن كامل مسير قديمي رودخانه در رودخانه هاي مآندري درياچه هاي شاخ گاوي تشكيل مي شود و فقط ذرات دانه ريز در حد سيلت ورس در هنگام سيلاب رسوب مي كنند.
ب) قطع شدگي ناگهاني: بر اثر شكسته شدن ناگهاني ديواره بين دو مآندر درياچه هاي شاخ گاوي تشكيل مي شود. ميزان رسوبات دانه ريز در اين حالت بيشتر از رسوبات دانه درشتر است چون در قطع شدگي تدريجي مدت طولاني تري رودخانه در آن جريان داشته و رسوبات دانه درشتر را به داخل كانال حمل كرده است.
نوشته شده توسط مجتبی مهدی نیا
